Teatr Zdrojowy jest zabytkiem wpisanym do rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa z datą 22.02.1977 r.
1822-1836
Chronologia rozpoczyna się w 1822 r, Jan Pisarski podaje nawet dokładną datę oddania do eksploatacji drewnianego budynku, przypominającego barak – 13 lipca 1822, aczkolwiek Iwona Czech, w swojej pracy na temat Augusta Zemplina, wymienia rok 1821 jako ten, w którym w Salzbrunn utworzono pierwszy teatr. Mieścił się on w budynku Deutsches Haus (Dom Niemiecki). Jego usytuowanie nie było jednak korzystne, a prezentowany repertuar – jak podkreślały lokalne czasopisma – nie cieszył się dobrą opinią. Dodatkowo właściciel obiektu przez kilka lat nie otrzymywał należności za wynajem sali, dlatego zdecydował się przeznaczyć cały budynek na cele mieszkalne. Natalia Planeta w artykule z 2005 roku pisze o tym, że budynek był jedynym wolnostojącym teatrem w regionie dolnośląskim i wzbudzał kontrowersje, stał poza centrum miasta (autorka wskazuje na lokalizację pomiędzy ul. Sienkiewicza i Słowackiego). Jak wynika ze wspomnianego artykułu, istnieją plany Josepha Raabego, wrocławskiego architekta i malarza, wskazujące na potrzebę przebudowy obiektu.
1836-1890
W 1836 roku właściciel uzdrowiska wzniósł nowy teatr, zlokalizowany w bardziej dogodnym miejscu, taką informację znajdujemy u Iwony Czech. Była to drewniana budowla zaprojektowana przez Raabego, wyróżniająca się klasycystycznym szczytem oraz zewnętrznymi schodami. Wnętrze, udekorowane malowidłami autorstwa wrocławskiego malarza Arrignoniego, mogło pomieścić około 350 widzów, zapewniając im wygodne miejsca oraz dobrą widoczność sceny. Pani Iwona Czech powołując się na Heinricha Wendta podaje prawdopodobne miejsce lokalizacji ówczesnego teatru – ogrody im. Józefa Górskiego (w tym samym miejscu na początku XX wieku był postój dorożek). Teatr został wyposażony zgodnie z ówczesnymi standardami i spełniał wszelkie wymagania. Oprócz parteru posiadał dwie empory, z których dolna podzielona była na loże. Zarówno empory, jak i sufit zdobiła bogata dekoracja malarska. Z tego okresu funkcjonowania teatru (1844) wywodzi się refleksja Anny Nakwaskiej, którą cytują Dorota Piotrzkowska i Franciszek Mroczko: „teatr odbywa się w szopie zbudowanej pośród pola zbożem zasianego”. Natalia Planeta korzystając z publikacji Ernsta Scheyera cytuje pisarza G. Hauptmanna, który wyraził się podobnie, przyrównując teatr do „drewnianej szopy o klasycznym, trójkątnym szczycie i zewnętrznych schodach”. Sformułowanie „szopa” zupełnie nie pasuje do opisu pięknie wyposażonego teatru, o którym czytamy w artykule Iwony Czech, ale prawdopodobnie emocje wzbudzał jedynie wygląd zewnętrzny. Nie wszyscy mieli tak negatywne odczucia wobec budynku, bo cytowany w artykule Planety, August Zempling nazywał go „miłym budynkiem”. Obiekt nie doczekał współczesności. W 1890 r. ze względu na zły stan techniczny teatr został zamknięty, a następnie wyburzony. Niewiele wiemy o repertuarze teatru w tamtym czasie. Zachował się afisz zapowiadający koncert Marii Brzowskiej 15 sierpnia 1843 roku, zagrała m.in. utwory Schuberta, Liszta, Chopina. Bilety można było kupić w kawiarni, kosztowały 1 talar reński. Piotrzkowska i Mroczko piszą, że atmosfera tamtych czasów sprawiała, że ludzie nie tylko szukali rozrywki w teatrze, co sposobu na życie, a potrzeba kontaktu ze sztuką była tak wielka, że wydarzenia organizowano także w oberżach, hotelach i na promenadzie.
1890-1939
W 1890 roku powstał nowy Książęcy Teatr Zdrojowy z barokowo-rokokowym wnętrzem (taką datę wymienia Iwona Czech), natomiast według Piotrzkowskiej i Mroczko był to 1896 rok. U Natalii Planety czytamy, że budowa trwała w latach 1890-1894. Z pewnością istotny dla budowy teatru był fakt, że w 1893 roku spłonęła pijalnia i hala spacerowa, które odbudowano w 1896 roku. Piotrzkowska i Mroczko dodają także, że na początku XX w. od strony południowej dobudowano zaplecze teatru, a Planeta, że na przełomie XIX i XX w. zelektryfikowano obiekt, a następnie wyposażono go w wentylację.
Aktywność teatru w tamtym czasie musiała być imponująca. W przewodniku z 1913 roku znajdujemy informację, że koncerty symfoniczne i solowe były w środy, koncerty tarasowe w niedziele i święta, a spektakle w Teatrze Zdrojowym odbywają się pięć dni w tygodniu od 25 maja do 15 września. Przebywający na kuracji w Szczawnie popularny pisarz powieści podróżniczych i awanturniczych, Karol May, (autor słynnego „Winnetou”, będący w Szczawnie dwukrotnie w 1907 i 1913 r) opublikował w miejscowej gazecie artykuł na temat teatru będąc pod wrażeniem miejsca. Życie kulturalne w Salzbrunn i konkretnie w teatrze przedstawia bardzo zachęcająco przewodnik z 1924 roku, czytamy tam: „Chociaż w Salzbrunn główny nacisk kładzie się na uzdrowiskowe, spokojne życie i komfortowe korzystanie z natury, nie brakuje tu również odpowiedniej oferty rekreacyjnej i rozrywkowej. Dobra orkiestra dęta gra dwa, zazwyczaj trzy razy dziennie; w środy wieczorem w sali teatralnej często odbywają się koncerty symfoniczne i solowe lub inne wydarzenia, a w niedzielne i świąteczne popołudnia, a także wieczory w dni powszednie, w sali teatralnej odbywają się koncerty tarasowe. W gaju występują również kwartety kornetowe, a wieczorne koncerty odbywają się na promenadzie, na Dziedzińcu Śląskim, w hotelu zdrojowym oraz przy unikatowych, wielkoformatowych iluminacjach parku zdrojowego, a także jako miejsce spotkań towarzyskich”.
1939-1973
W czasie II wojny światowej budynki szczawieńskie, w tym teatr. służyły obronie cywilnej i nie zostały uszkodzone. Po wojnie Szczawno-Zdrój uzyskało prawa miejskie, a już w 1946 roku miasto wznowiło aktywność uzdrowiskową, więc była także potrzeba aktywności kulturalnej. Pierwszy zachowany afisz pochodzi z października 1945 roku. 20 i 21 października, odbył się spektakl „Gdzie diabeł nie może”, była to komedia w trzech aktach, bilety na te spektakle kosztowały 10-30 zł. Plakat zawiera nazwę: Teatr Dolnośląski. Sala teatralna w Solicach. W gazecie „Robotnik” Centralnego Organu PPS czytamy wzmiankę o życiu kulturalnym Szczawna w 1948 roku, napisaną w charakterystycznym dla tamtych czasów stylu socrealistycznym: „Zagrała orkiestra, popłynęły smętne tony moniuszkowskiej „Halki”. Promenada Parku Zdrojowego w Szczawnie (Solicach Zdroju) zapełniła się słuchaczami. Lecz niezwykli to słuchacze – robotnicy w skromnych, lecz widać odświętnych ubraniach. Kilka mundurów wojskowych, wąsate postacie chłopów, górnik z odznaką przodownika pracy”. W 1949 r. powstał w Szczawnie-Zdroju teatr amatorski. Wystawiano „Moralność Pani Dulskiej” Gabrieli Zapolskiej. Rok później z zespołu folklorystycznego zrodziła się sekcja dramatyczna, w której amatorzy tworzyli sztuki dla lokalnej publiczności, występowali na przeglądach i brali udział w konkursach. Z czasem zaczęły się pojawiać w Teatrze wydarzenia z udziałem zaproszonych teatrów. Trafiały też do Szczawna prawdziwe gwiazdy, takie jak Mieczysława Ćwiklińska, Ludwik Sempoliński, Hanka Bielicka, Adolf Dymsza, Mieczysław Fogg, Jerzy Połomski, Wanda Wiłkomirska, Rena Rolska i wielu innych popularnych wówczas artystów.
1973-1990
W 1973 roku rozpoczęto remont, który trwał dwadzieścia lat i prawdopodobnie trwałby dłużej, gdyby nie pożar pijalni i sali koncertowej na jej górze w 1992 roku, (tak twierdzi Natalia Planeta w swoich rozważaniach nad historią i architekturą Teatru Zdrojowego). Władze podjęły starania o przyspieszenie prac, ponieważ Szczawno zostało pozbawione sceny. Przełom nastąpił, kiedy obiekt został przejęty przez Gminę Szczawno-Zdrój od przedsiębiorstwa „Uzdrowisko Szczawno–Jedlina”. Po długiej pracy specjalistów z wrocławskiej Pracowni Konserwacji Zabytków i Pracowni Rzeźby i Detalu Architektonicznego oraz Pracowni Konserwacji Metalu z Torunia, poprzedzonych pracami budowlano−konstrukcyjnymi, otwarto teatr. Uroczystość odbyła się 2 października 1994 roku spektaklem operowym „Pimpinone” Georga Philippa Telemanna w wykonaniu artystów Opery Wrocławskiej oraz Orkiestry Kameralnej Leopoldinum. Wydarzenie symbolicznie rozpoczęło nowy rozdział w historii instytucji. Do końca wieku XX projektowano, remontowano, odnawiano pomieszczenia przynależne teatrowi – salę kameralną, pomieszczenia biurowe, foyer, klatkę schodową i szatnię. Z tego czasu pochodzi też identyfikacja wizualna, logo Teatru Zdrojowego. Jego autorem jest holenderski artysta, Andre van der Wenden.
1990-2018
Lata dziewięćdziesiąte były okresem odbudowy pozycji teatru. W 1994 roku, aż 1 mln zł przeznaczono na remont Teatru Zdrojowego. W tym samym roku została otwarta Sala Kameralna Teatru Zdrojowego. Już w 1995 roku zorganizowano pierwsze po remoncie przedstawienie operowe. Było to „Pimpinione” Telemanna, wystawione przez Operę Wrocławską. Organizowano koncerty muzyki klasycznej, przedstawienia teatralne, recitale oraz wydarzenia związane z życiem uzdrowiska. Szczawno-Zdrój zaczęło ponownie przyciągać artystów i publiczność z całego Dolnego Śląska.
Rozwijająca się działalność kulturalna wymagała dalszych inwestycji. W 2008 roku przeprowadzono remont elewacji oraz dachu teatru. Odnowiono charakterystyczną wieżyczkę oraz dekoracyjne elementy architektoniczne budynku. Kolejnym etapem była renowacja wnętrza sali teatralnej rozpoczęta w 2010 roku. Prace obejmowały konserwację zabytkowych dekoracji, odnowienie ścian oraz rekonstrukcję złoconych elementów z wykorzystaniem 24-karatowego złota. Inwestycja została sfinansowana ze środków Gminy Szczawno-Zdrój oraz funduszy Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Dolnośląskiego. Dzięki temu przywrócono historyczny charakter jednego z najpiękniejszych teatrów uzdrowiskowych w Polsce.
Od 2019 roku
Pomimo ograniczeń związanych z pandemią COVID-19 instytucja utrzymała działalność kulturalną, organizując wydarzenia w formule hybrydowej oraz po wznowieniu działalności stopniowo odbudowując frekwencję. W kolejnych latach teatr powrócił do regularnego repertuaru, goszcząc zarówno artystów muzyki klasycznej, jak i wykonawców muzyki popularnej, kabarety oraz teatry objazdowe.
Obecnie, w XXI wieku, Teatr Zdrojowy pozostaje jedną z najważniejszych instytucji kultury południowo-zachodniej Polski. Organizowane wydarzenia przyciągają nie tylko mieszkańców Szczawna-Zdroju i Wałbrzycha, ale również kuracjuszy oraz turystów odwiedzających uzdrowisko. W repertuarze znajdują się: spektakle teatralne, koncerty muzyki klasycznej, koncerty muzyki rozrywkowej i jazzowej, opery i operetki, kabarety, wydarzenia edukacyjne, konferencje naukowe, gale i uroczystości miejskie, spotkania autorskie, imprezy okolicznościowe. Obiekt pełni funkcję reprezentacyjną podczas uroczystości miejskich, konferencji i wydarzeń międzynarodowych.
W 2024-25 roku przeprowadzono częściową reperację dachu i odnowiono elewację oraz pomieszczenia biurowe. Dzięki Gminie Szczawno-Zdrój Teatr zyskał też sprzęt nagłaśniający oraz kinowy, co pozwoliło na organizację seansów filmowych.
Działalność Teatru Zdrojowego im. Henryka Wieniawskiego w Szczawnie-Zdroju opiera się nie tylko na organizacji bieżącego repertuaru, ale również na przygotowywaniu cyklicznych wydarzeń o charakterze międzynarodowym i ogólnopolskim. Festiwale stanowią podstawowy element budowania marki instytucji, promocji miasta oraz popularyzacji kultury wysokiej. Aktywność instytucji obejmuje także imprezy organizowane w Muszli Koncertowej w Parku Zdrojowym, w Amfiteatrze Leśnym, także w wynajmowanej Hali Spacerowej oraz Kościele parafialnym pw. Wniebowzięcia NMP w Szczawnie-Zdroju.
Wśród wielu propozycji teatru jest kilka, które stały się wizytówką instytucji i stałym elementem, o historii ich powstania można przeczytać w opisie wydarzeń w galerii. Są to mi. in.: Międzynarodowy Festiwal Henryka Wieniawskiego, Festiwal Barokowy, Blues Festiwal Szczawno-Zdrój, Kolędowanie w Szczawnie-Zdroju.
Aktywność Teatru Zdrojowego nie poprzestaje na organizacji wydarzeń. Powstały także wydawnictwa literackie, muzyczne, wizualne, które produkowano w teatrze, na przykład:
– „Betlejem w Szczawnie- Zdroju” (2020, Edycja Św. Pawła). Płyta została nagrana wspólnie z zespołem LIKO MAX BAND (w skład zespołu wchodzą muzycy ze Szczawna-Zdroju, z Wałbrzycha i Regionu Wałbrzyskiego), dziećmi z chóru „Fantazja” Miejskiej Szkoły Podstawowej w Szczawnie-Zdroju, przedstawicielami mieszkańców i seniorów, Radnymi i Urzędem Gminy w Szczawnie-Zdroju oraz przyjaciółmi Szczawna-Zdroju. Do współpracy przy nagraniu płyty zaproszono m.in. takich gości jak: Ernest Bryll, Marcin Pospieszalski, Jan Trebunia-Tutka, Joanna Fesler, Adam Lemańczyk itd. Utwory zaaranżowali Mieczysław Noskowiak, Paweł Kociubski i Marcin Pospieszalski. Producentem muzycznym płyty jest Mirosław Kowalik – Dyrektor Teatru Zdrojowego.
– W 2021 roku powstała piosenka w wyniku konkursu zorganizowanego przez Teatr na tekst piosenki o tematyce związanej z 800-leciem Szczawna-Zdroju. Wkrótce powstał także wideoklip do tej piosenki. Więcej o twórcach i historii tego zdarzenia można przeczytać w opisie utworu na kanale You Tube.
Teatr Zdrojowy obecny jest także w mediach społecznościowych: profil Facebook jest kroniką i kalendarium wydarzeń, Instagram relacją wybranych wydarzeń, a na kanale You Tube znaleźć można zrealizowane wideoklipy oraz kronikę poszczególnych lat aktywności od 2019 roku.